Günümüz dijital dünyasında, kullanıcı deneyimini olumsuz etkileyen ve sistem performansını düşüren birçok istenmeyen yazılım türü bulunmaktadır. Bunlar arasında en yaygın ve sinsi olanlardan ikisi adware (reklam yazılımı) ve PUP (potansiyel olarak istenmeyen program) kavramlarıdır. Çoğu zaman farkında olmadan sistemlere sızan bu yazılımlar, sadece reklam bombardımanına yol açmakla kalmaz, aynı zamanda bilgisayarın genel işleyişini yavaşlatır, kişisel gizliliği tehdit eder ve ağ kaynaklarını tüketir. Bu teknik yazı, adware ve PUP kavramlarını derinlemesine açıklayacak, sistem performansına olan etkilerini detaylandıracak ve kullanıcıların bu tehditlerden arınmak için başvurabileceği ücretsiz temizleme yöntemlerini ve araçlarını sunacaktır. Amacımız, dijital ortamda daha güvenli ve verimli bir deneyim sağlamaktır.
Adware ve pup kavramları
Adware (reklam yazılımı), temel olarak kullanıcının bilgisayarında, genellikle tarayıcılarında, otomatik olarak reklamlar görüntülemek, açılır pencereler oluşturmak veya kullanıcıyı belirli web sitelerine yönlendirmek amacıyla tasarlanmış bir yazılım türüdür. Çoğu zaman, ücretsiz yazılımların kurulum süreçlerine gizlenerek sisteme sızar ve kullanıcılar genellikle son kullanıcı lisans sözleşmelerini (EULA) okumadan onayladıklarında farkında olmadan kurulumunu tetiklerler. Adware, sadece görsel bir rahatsızlık kaynağı değildir; aynı zamanda kullanıcıların internet üzerindeki davranışlarını izleyerek kişisel veri toplama eğilimindedir, bu da gizlilik ihlallerine yol açabilir. Topladığı veriler genellikle hedefli reklamlar sunmak için kullanılır.
PUP (potansiyel olarak istenmeyen program) ise daha geniş bir kategori olup, adware’i de içine alabilen ancak bununla sınırlı kalmayan bir dizi yazılımı ifade eder. PUP’lar, kötü amaçlı yazılımlar (malware) kadar tehlikeli veya yıkıcı olmasalar da, sistem kaynaklarını tüketme, istenmeyen davranışlar sergileme veya kullanıcı deneyimini bozma potansiyeline sahiptirler. Bu programlar genellikle şunları içerir: tarayıcı araç çubukları (toolbar), ana sayfa değiştiriciler (browser hijacker), sistem optimizasyon araçları (sahte veya gereksiz), ve diğer yazılımlarla birlikte gelen ekstra uygulamalar (bloatware). PUP’lar, genellikle “ücretsiz” bir yazılımla birlikte sunulur ve kurulum sırasında kullanıcının seçimi gizli veya önceden işaretlenmiş seçeneklerle manipüle edilir. Temel fark, PUP’ların her zaman açıkça kötü niyetli olmaması, ancak genellikle kullanıcıya minimal fayda sağlarken rahatsızlık ve güvenlik riskleri oluşturmasıdır.
Sistem performansına etkileri
Adware ve PUP’lar, bir bilgisayar sisteminin performansını ve kullanıcı deneyimini çeşitli şekillerde olumsuz etkileyebilir. Bu etkiler genellikle sinsi olup zamanla belirginleşir ve kullanıcının sistemin genel yavaşlamasını yanlış nedenlere bağlamasına yol açabilir.
- Kaynak tüketimi: Adware ve PUP’lar, arka planda çalışan işlemler, reklam oluşturma motorları ve veri toplama modülleri aracılığıyla önemli miktarda CPU (işlemci) ve RAM (bellek) tüketir. Bu durum, diğer meşru uygulamaların çalışması için mevcut kaynakları kısıtlayarak sistemin genel yanıt süresini ve hızını düşürür. Tarayıcılar, bu tür yazılımların varlığında özellikle yavaşlar ve donmalar yaşayabilir.
- Ağ bant genişliği kullanımı: Sürekli reklam indirme, sunuculara veri yükleme (telemetri) ve istenmeyen yönlendirmeler, internet bağlantısının bant genişliğini tüketir. Bu, özellikle sınırlı veya yavaş internet bağlantısı olan kullanıcılar için web sayfalarının daha yavaş yüklenmesine, çevrimiçi akış ve oyun performansının düşmesine neden olur.
- Tarayıcı istikrarsızlığı ve anormallikleri: Tarayıcı ana sayfasının veya arama motorunun izinsiz değiştirilmesi, yeni ve istenmeyen araç çubuklarının eklenmesi, sürekli açılır pencereler ve yönlendirmeler adware ve PUP’ların tipik belirtileridir. Bu durum, tarayıcının çökmesine, yanıt vermemesine ve genel olarak istikrarsız çalışmasına yol açabilir. Ayrıca, tarayıcı ayarları kalıcı olarak değiştirilemez hale gelebilir.
- Gizlilik ihlalleri: Adware ve bazı PUP’lar, kullanıcının çevrimiçi davranışlarını (ziyaret edilen siteler, arama sorguları, tıklamalar vb.) izleyerek kişisel veri toplama eğilimindedir. Bu veriler, reklam şirketlerine satılabilir veya daha kötü senaryolarda kimlik avı (phishing) veya dolandırıcılık amaçlı kullanılabilir. Gizlilik, bu tür yazılımların en ciddi yan etkilerinden biridir.
- Sistem istikrarsızlığı ve güvenlik açıkları: Bazı PUP’lar, sistem kayıt defterini (registry) gereksiz veya hatalı girişlerle doldurarak işletim sisteminin istikrarsızlaşmasına neden olabilir. Ayrıca, güvenlik yamalarını atlayabilecek veya mevcut güvenlik yazılımlarıyla çakışabilecek güvenlik açıkları oluşturabilirler. Bu, sistemi diğer, daha ciddi kötü amaçlı yazılımlara karşı daha savunmasız hale getirebilir.
Temizleme yöntemleri ve ücretsiz araçlar
Adware ve PUP’lardan kurtulmak, sabır ve doğru araçların kullanılmasını gerektiren bir süreçtir. Tamamen ücretsiz araçlar ve manuel adımlar kullanarak sisteminizi temizleyebilirsiniz:
1. Manuel temizleme adımları:
- Kontrol panelinden kaldırma: Bilgisayarınızın “Programlar ve Özellikler” (Windows) veya “Uygulamalar” (macOS) bölümüne gidin. Tanımadığınız, son zamanlarda yüklediğiniz veya şüpheli görünen programları dikkatlice inceleyin ve kaldırın. Genellikle bu tür yazılımlar, yakın zamanda yüklediğiniz meşru bir programla aynı tarihte listelenir.
- Tarayıcı eklentilerini kontrol etme: Tüm web tarayıcılarınızın (Chrome, Firefox, Edge vb.) ayarlar menüsünden eklentiler veya uzantılar bölümüne gidin. Yüklemediğiniz veya güvenmediğiniz tüm eklentileri devre dışı bırakın ve kaldırın. Özellikle “ana sayfa”, “arama motoru” veya “reklam” ile ilgili isimler taşıyanlara dikkat edin.
- Tarayıcı ayarlarını sıfırlama: Tarayıcınızın ayarlarını fabrika ayarlarına döndürmek, değişmiş ana sayfaları, arama motorlarını ve diğer istenmeyen ayarları düzeltmenin etkili bir yoludur. Bu işlem genellikle tarayıcının “Ayarlar” menüsünde “Sıfırla” veya “Varsayılanlara Geri Yükle” seçeneği altında bulunur.
- Başlangıç programlarını inceleme: Görev Yöneticisi’nin (Windows) “Başlangıç” sekmesine veya Sistem Tercihleri’nin (macOS) “Kullanıcılar ve Gruplar” bölümüne giderek başlangıçta çalışan programları kontrol edin. Tanımadığınız veya gereksiz görünen programların otomatik olarak başlamasını engelleyin.
- Geçici dosyaları temizleme: Disk temizleme araçlarını kullanarak (Windows’ta yerleşik Disk Temizleme veya CCleaner gibi üçüncü taraf araçlar) geçici internet dosyalarını, çerezleri ve diğer önbellek verilerini temizleyin. Bu, izleme çerezlerini ve bazı adware kalıntılarını silmeye yardımcı olabilir.
2. Ücretsiz anti-adware ve anti-PUP araçları:
Manuel adımlar yeterli olmadığında veya derinlemesine bir temizlik gerektiğinde, özel olarak bu tehditler için tasarlanmış ücretsiz araçlar devreye girer:
- Malwarebytes free: Adware, PUP’lar, casus yazılımlar ve diğer kötü amaçlı yazılımları tespit etme ve kaldırma konusunda oldukça etkili, kapsamlı bir tarayıcıdır. Tam sistem taraması yapmanızı sağlar ve gerçek zamanlı koruma özelliği olmasa da manuel taramalar için ücretsiz sürümü yeterlidir.
- AdwCleaner (by Malwarebytes): Özellikle tarayıcı kaçırma yazılımları (hijacker), istenmeyen araç çubukları, adware ve PUP’ları hedef alan, hızlı ve kullanıcı dostu bir araçtır. Tek başına çalışabilen (portable) versiyonu da mevcuttur ve sistemde kalıcı kurulum gerektirmez.
- Kaspersky virus removal tool (KVRT): Kaspersky tarafından sunulan bu ücretsiz araç, sisteme kurulu diğer güvenlik yazılımlarıyla çakışmadan çalışan, isteğe bağlı bir tarayıcıdır. Özellikle inatçı kötü amaçlı yazılımları, adware ve PUP’ları tespit etmede güçlü bir ikinci görüş sunar.
- Reason cybersecurity reason free: Çeşitli tarama motorlarını bir araya getirerek daha geniş bir tehdit yelpazesini tespit etmeyi amaçlayan bulut tabanlı bir tarayıcıdır. Özellikle PUP’ların ve adware’in tespiti konusunda iyi bir performansa sahiptir.
Bu araçları kullanırken, sisteminizi güvenli modda başlatmak, bazı inatçı tehditlerin tam olarak kaldırılmasına yardımcı olabilir. Birden fazla aracın sırayla kullanılması, farklı tespit algoritmaları sayesinde daha kapsamlı bir temizlik sağlayabilir. Temizlik sonrası, sisteminizi yeniden başlatın ve tarayıcı ayarlarınızın normal olup olmadığını tekrar kontrol edin.
Sonuç
Adware ve PUP’lar, modern siber güvenlik tehditleri arasında sıklıkla göz ardı edilse de, kullanıcı deneyimi, sistem performansı ve kişisel gizlilik üzerinde ciddi olumsuz etkilere sahip olabilir. Bu yazılımların yaygın yayılım mekanizmalarını ve sisteminizde yarattığı yavaşlama, bant genişliği tüketimi, tarayıcı istikrarsızlığı ve gizlilik ihlalleri gibi etkilerini anlamak, savunma stratejilerimizin ilk adımıdır. Ancak sadece bilgi sahibi olmak yeterli değildir; proaktif tedbirler almak ve gerektiğinde etkili temizleme yöntemlerini uygulamak hayati önem taşır. Ücretsiz yazılım kurarken dikkatli olmak, lisans sözleşmelerini okumak, bilinmeyen kaynaklardan dosya indirmekten kaçınmak ve her zaman güncel bir antivirüs yazılımına sahip olmak gibi önleyici adımlar, sisteminizi bu tür istenmeyen misafirlerden korumanın en iyi yoludur. Malwarebytes Free, AdwCleaner ve Kaspersky Virus Removal Tool gibi güvenilir ücretsiz araçlar, manuel temizlik adımlarıyla birleştiğinde, etkili bir savunma ve temizlik hattı oluşturarak dijital ortamınızı güvenli ve performanslı tutmanıza yardımcı olacaktır. Unutmayın, temiz bir sistem, daha güvenli ve daha verimli bir dijital deneyim demektir.
“`
Resim Sahibi: Stephen Audu
https://www.pexels.com/@blaq1sensei